آیا دندان عصبکشیشده حرکت میکند؟
پاسخ کوتاه و روشن است: بله. این یکی از پرتکرارترین نگرانی‌هایی است که بیماران با آن به مطب می‌آیند، معمولاً با این تصور که دندان عصبکشیشده «مرده» است و دیگر نمی‌توان آن را جابه‌جا کرد.
این تصور از یک سوءبرداشت درباره ساختار دندان می‌آید. در عصبکشی، بافت زنده داخل کانال ریشه، یعنی پالپ، برداشته میشود و کانال با ماده پرکننده پر میشود. اما بافتهای اطراف ریشه، یعنی رباط پریودنتال و استخوانی که دندان را در بر گرفته، دست‌نخورده و کاملاً زنده باقی می‌مانند.
و همان بافتهای اطراف هستند که حرکت دندان را ممکن می‌کنند. بنابراین دندانی که عصبکشی موفق داشته و بافت اطرافش سالم است، دقیقاً مانند سایر دندانها به نیروی ارتودنسی پاسخ میدهد.
چرا عصبکشی مانع حرکت دندان نیست
برای درک این موضوع باید بدانیم مکانیسم حرکت دندان کجا اتفاق می‌افتد. وقتی نیرویی به دندان وارد میشود، فشار و کشش در رباط پریودنتال، همان لایه نازک میان ریشه و استخوان، ایجاد میشود. سلول‌های این ناحیه در سمت فشار استخوان را برمی‌دارند و در سمت کشش استخوان جدید می‌سازند. دندان در فضایی که این بازسازی ایجاد میکند جلو می‌رود.
در تمام این فرایند، پالپ داخل دندان هیچ نقشی ندارد. به همین دلیل حذف آن، توانایی حرکت دندان را از بین نمی‌برد.
درباره تحلیل ریشه: نگرانی رایج دیگر این است که دندان عصبکشیشده بیشتر در معرض کوتاه شدن ریشه قرار دارد. شواهد موجود این نگرانی را تأیید نمیکنند و نشان می‌دهند میزان تحلیل ریشه در دندانهای عصبکشیشده بیشتر از دندانهای سالم نیست. عوامل واقعی که این خطر را بالا می‌برند چیز دیگری‌اند: سابقه ضربه به دندان، شکل خاص ریشه، مسافت زیاد حرکت دندان، و مهم‌تر از همه اعمال نیروی بیش از اندازه؛ همان موضوعی که در مقاله مدت زمان ارتودنسی دندان توضیح دادیم.
اول عصبکشی یا اول ارتودنسی؟
ترتیب اهمیت دارد و قاعده کلی ساده است: هر درمان ضروری ریشه باید پیش از شروع ارتودنسی کامل شود، اما ترمیم نهایی و روکش معمولاً به بعد از آن موکول میشود.
چرا عصبکشی باید اول انجام شود
اگر دندانی عفونت فعال یا التهاب دارد، شروع ارتودنسی روی آن منطقی نیست. عفونت اطراف ریشه، بافت استخوانی را درگیر میکند و همان بافتی است که قرار است حرکت دندان را ممکن کند. علاوه بر این، دسترسی به دندان برای عصبکشی پس از نصب براکت‌ها دشوارتر میشود.
معمولاً پس از تکمیل عصبکشی، فاصله کوتاهی برای اطمینان از آرام شدن بافت‌ها در نظر گرفته میشود و سپس ارتودنسی آغاز میشود.
چرا روکش به بعد موکول میشود
دندان عصبکشیشده معمولاً به روکش نیاز دارد تا در برابر شکستگی محافظت شود. اما شکل و زاویه نهایی روکش باید با موقعیت نهایی دندان هماهنگ باشد، نه موقعیت فعلی آن. اگر روکش پیش از ارتودنسی ساخته شود، پس از جابه‌جایی دندان ممکن است با دندانهای مجاور و مقابل درست جفت نشود و ناچار به ساخت دوباره آن باشیم.
در این فاصله، یعنی از پایان عصبکشی تا ساخت روکش نهایی، دندان با یک ترمیم موقت محکم پوشانده میشود که هم از آن محافظت کند و هم امکان چسباندن براکت را بدهد.
آیا ارتودنسی باعث نیاز به عصبکشی میشود؟
این پرسش را هم زیاد می‌شنویم و پاسخ صادقانه این است: چنین اتفاقی ممکن است، اما در دندانهای سالم بسیار نادر است.
سازوکار احتمالی این است که حرکت دندان، به‌ویژه اگر با نیروی زیاد یا در مسافت طولانی باشد، میتواند جریان خون ورودی به پالپ از نوک ریشه را موقتاً مختل کند. در دندان سالم، این اختلال معمولاً گذرا است و پالپ خود را ترمیم میکند.
اما در دندانهایی که پیش‌تر آسیب دیده‌اند، توانایی پالپ برای ترمیم خودش کمتر است. عوامل خطر عبارت‌اند از:
- سابقه ضربه شدید به دندان، به‌ویژه دندانهای پیشین
- وجود ترمیم بسیار عمیق یا نزدیک به پالپ
- ترک‌های قبلی در ساختار دندان
- تغییر رنگ دندان که نشانه آسیب قبلی پالپ است
به همین دلیل در معاینه اولیه، سابقه ضربه به دندانها پرسیده میشود و در صورت لزوم آزمون‌های حیات پالپ انجام می‌گیرد. اگر در طول درمان دندانی تغییر رنگ داد یا درد خودبه‌خودی پیدا کرد، حتماً همان زمان اطلاع دهید.
موارد خاصی که باید در نظر گرفت
دندان جوش‌خورده به استخوان
در برخی دندانها، به‌ویژه آن‌هایی که ضربه شدید خوردهاند، رباط پریودنتال از بین می‌رود و ریشه مستقیماً به استخوان جوش می‌خورد. چنین دندانی با نیروی ارتودنسی حرکت نمی‌کند، هرچند عصبکشی آن موفق بوده باشد. تشخیص این وضعیت پیش از شروع درمان اهمیت زیادی دارد، چون کل طرح درمان را تغییر میدهد.
دندان با جراحی نوک ریشه
در دندانهایی که نوک ریشه‌شان جراحی و کوتاه شده، سطح تماس ریشه با استخوان کمتر است. حرکت دادن آن‌ها ممکن است، اما با نیروی ملایم‌تر و تحت کنترل رادیوگرافی دقیق‌تر انجام میشود.
دندان با پیش‌آگهی ضعیف
گاهی دندانی که عصبکشی شده، شکستگی یا تحلیل گسترده دارد و آینده روشنی ندارد. در چنین مواردی گاهی منطقی‌تر است همان دندان به‌عنوان دندان کشیدنی در طرح درمان لحاظ شود تا یک دندان سالم قربانی نشود. این موضوع را در مقاله ارتودنسی بدون کشیدن دندان بیشتر توضیح داده‌ایم.
دندان با پست و روکش موجود
چسباندن براکت روی سطح روکش‌های سرامیکی نیازمند آماده‌سازی خاص است، وگرنه براکت مکرراً کنده میشود. این کار شدنی است، فقط باید از پیش برنامه‌ریزی شود.
نکات مراقبتی در طول درمان
- هر تغییر رنگ یا درد را فوراً گزارش کنید. در دندان عصبکشیشده، درد نشانه‌ای است که نباید نادیده گرفته شود، چون ممکن است به عفونت مجدد اشاره داشته باشد.
- رادیوگرافی‌های کنترلی را جدی بگیرید. در طول درمان، وضعیت ریشه و بافت اطراف آن به‌صورت دوره‌ای بررسی میشود.
- مراقب ترمیم موقت باشید. اگر شکست یا افتاد، بلافاصله مراجعه کنید؛ رها کردن آن به نفوذ باکتری به کانال منجر میشود.
- روی دندان عصبکشیشده فشار زیاد نیاورید. این دندانها شکننده‌ترند و تا زمان قرار گرفتن روکش نهایی، از جویدن غذای سفت با آن‌ها بپرهیزید.
- پس از پایان ارتودنسی، ترمیم نهایی را عقب نیندازید. دندان عصبکشیشده بدون پوشش مناسب، در معرض شکستگی است.
پرسش‌های پرتکرار
آیا دندان عصبکشیشده را میتوان ارتودنسی کرد؟
بله. حرکت دندان از طریق بافتهای اطراف ریشه انجام میشود، نه از طریق عصب داخل دندان. بنابراین دندانی که عصبکشی موفق داشته و بافت اطرافش سالم است، مانند سایر دندانها حرکت میکند.
اول باید عصبکشی کرد یا ارتودنسی؟
اگر دندانی به عصبکشی نیاز دارد، باید پیش از شروع ارتودنسی انجام شود. اما ترمیم نهایی یا روکش آن دندان معمولاً به پس از پایان ارتودنسی موکول میشود تا با موقعیت نهایی دندان هماهنگ باشد.
آیا ارتودنسی میتواند باعث نیاز به عصبکشی شود؟
این اتفاق نادر است. خطر آن بیشتر در دندانهایی است که سابقه ضربه شدید، ترک یا ترمیم بسیار عمیق دارند. استفاده از نیروی ملایم و کنترلشده، این خطر را به حداقل میرساند.
آیا دندان عصبکشیشده بیشتر در معرض تحلیل ریشه است؟
شواهد موجود نشان میدهد خطر تحلیل ریشه در دندانهای عصبکشیشده بیشتر از دندانهای سالم نیست. آنچه خطر را افزایش میدهد سابقه ضربه به دندان و اعمال نیروی زیاد است، نه خود عصبکشی.
دندانی که سابقه ضربه دارد چه وضعیتی پیدا میکند؟
دندانهایی که ضربه شدید خوردهاند گاهی به استخوان جوش میخورند و در این حالت با نیروی ارتودنسی حرکت نمیکنند. بررسی این وضعیت پیش از شروع درمان ضروری است، چون طرح درمان را تغییر میدهد.
دندان عصبکشیشده دارید و نگران ارتودنسی هستید؟
با بررسی رادیوگرافی مشخص میشود آن دندان آماده حرکت هست یا ابتدا به اقدام دیگری نیاز دارد.
